Pdf

2012-07

Σμιθ: Καθημερινές φιλοσοφικές αναζητήσεις

Ρόμπερτ Ρόουλαντ Σμιθ: Πρωινό με τον Σωκράτη. Η φιλοσοφία της καθημερινής ζωής (μτφρ. Χ. Καψάλης). Αθήνα: Ψυχογιός 2010, 360 σ., 17 €.
Robert Rowland Smith: Driving with Plato. The meaning of life's milestones. London: Profile Books 2011, 224 σ., 15 €.



Κρίνει ο Φίλων Κτενίδης (Υπ. Δρ Φιλοσοφίας)
fktenidi@edlit.auth.gr

Ακόμη και σήμερα είναι πολύ διαδεδομένη η παλαιά, εν μέρει αληθής, στερεότυπη εικόνα του φιλοσόφου ως ανθρώπου ιδιαιτέρως εκκεντρικού (ή ακόμη και μισότρελου): διαρκώς πίσω από ένα γραφείο και περικυκλωμένος από σπάνια βιβλία και αμέτρητα χαρτιά με σημειώσεις – ένας ερημίτης που ζει μακριά από τον πολύ κόσμο ή που, ακόμη κι εντός μεγαλουπόλεων, δεν έχει ιδιαίτερη επαφή με τον κοινωνικό του περίγυρο, αλλά ζει σε έναν δικό του κόσμο και ίπταται στα σύννεφα της σκέψης, καθώς ασχολείται με τη μελέτη θεμάτων που είναι υψηλά, σκοτεινά, δυσπρόσιτα και δυσνόητα (προηγείται η ύπαρξη της ουσίας; είναι απλή η φύση της ψυχής; τα μαθηματικά εστιάζουν σε αντικείμενα που είναι υποστάσεις ή κατασκευές;) ή ακόμη και παράλογα ή στερούμενα νοήματος (υπάρχει το μη ον; διαφέρει το νοείν από το είναι;). Συνεπώς το φιλοσοφείν φαίνεται σε πολλούς πως είναι –αν όχι ανούσιο ή κενό– κάτι ανοίκειο, που παραμένει μακριά από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Τη μισή αλήθεια που εκφράζεται σε αυτήν τη διαδεδομένη αντίληψη περί φιλοσοφίας αντιμετωπίζει ο Σμιθ με τα δύο βιβλία για τα οποία γίνεται λόγος εδώ, των οποίων στόχος είναι η “γείωση” του φιλοσοφείν στις εμπειρίες της σύγχρονης ζωής – εμπειρίες συνηθισμένες και κοινές, όχι σπάνιες και εξαιρετικές.

Το πρώτο και το τελευταίο κεφάλαιο από το Πρωινό με τον Σωκράτη (ΠμΣ) φέρουν αντιστοίχως τους τίτλους «πρωινό ξύπνημα» και «η ώρα του ύπνου και τα όνειρα»· ανάμεσά τους ο αναγνώστης ακολουθεί μια σειρά καθημερινών δραστηριοτήτων όπως «στο δρόμο για τη δουλειά», «ώρα για γυμναστήριο», «γεύμα με τους γονείς», «παρακολουθώντας τηλεόραση», «κάνοντας μπάνιο», «ψώνια», «επίσκεψη στο γιατρό» κ.ά. Ο Σμιθ προσεγγίζει τις δραστηριότητες αυτές (αρκετές από τις οποίες πολύ πιθανώς να μην ανήκουν στην καθημερινότητα των περισσοτέρων, αποτελούν ωστόσο τουλάχιστον οικεία στοιχεία μιας γενικότερης καθημερινότητας της εποχής) υπό την καθοδήγηση της σωκρατικής ρήσης ὁ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ. Με άλλα λόγια, ενδιαφέρεται για την ενεργοποίηση της (κριτικής) σκέψης σε θέματα που είναι γνωστά και δεδομένα, που είναι τόσο οικεία ώστε να εκλαμβάνονται ως έχουν, χωρίς να προκαλούν το ενδιαφέρον για πιο ενδελεχή σκέψη. Αφορμή και βοήθεια συνάμα για την εξέταση των θεμάτων του λαμβάνει από φιλοσόφους, κοινωνιολόγους, ψυχολόγους, από το πεδίο των θετικών επιστημών και τη σφαίρα της πολιτικής, αλλά εξίσου και από τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική, τον κινηματογράφο, τα θρησκευτικά βιώματα και τη ζωή στο διαδίκτυο [1].

Το εγχείρημα του ΠμΣ συνεχίζεται στο Driving with Plato (DwP), στο οποίο ο Σμιθ δεν προεκτείνει απλώς τη σκέψη του επί θεμάτων από την καθημερινότητα στον χρονικό ορίζοντα μιας ημέρας, αλλά (όπως καθιστά σαφές ο υπότιτλος του βιβλίου) επιλέγει σταθμούς που ανήκουν στον ορίζοντα μιας ολόκληρης ζωής. «Μαθαίνοντας να μιλάμε», «μαθαίνοντας να κάνουμε ποδήλατο», «ξεκινώντας το σχολείο», «το πρώτο μας φιλί», «η πρώτη μας ψήφος», «αποκτώντας παιδιά», «ζώντας την τρίτη ηλικία»: από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο, τα ορόσημα του βίου φαίνονται εγγενώς πιο σημαντικά από τις καθημερινές μας ασχολίες, σε βαθμό που να μην θεωρούνται συγκρίσιμα μεγέθη με αυτές. Μολοντούτο παραμένουν τόσο γνώριμα, ώστε η βαθύτερη σημασία τους (αν όχι των περισσοτέρων, τότε σίγουρα αρκετών από αυτά) να εκφεύγει της προσοχής μας. Τα πρώτα μας βήματα και λόγια, παραδείγματος χάριν, είναι σταθμοί που όλοι αναγνωρίζουμε ως σημαντικούς: κάθε γονέας τούς αναμένει και τους υποδέχεται με ιδιαίτερη χαρά. Η σημασία τους, όμως, δεν είναι κάτι που απλώς αναγνωρίζεται, αλλά κάτι που πολλώ μάλλον προϋποτίθεται ως δεδομένο – όπως μαρτυρεί και το γεγονός ότι οι εν λόγω σταθμοί αποτελούν αφορμή μάλλον για εορτασμό παρά για αναστοχασμό. Παραφράζοντας μια γνωστή εγελιανή διατύπωση: ό,τι είναι οικείο (είτε πρόκειται για τον θεσμό του γάμου είτε για την προετοιμασία ενός γεύματος) παραμένει μακριά από την ενεργό σκέψη, ακριβώς διότι είναι –και παραμένει απλώς– οικείο.

Η πραγμάτευση των κεφαλαίων γίνεται κατά κανόνα με ενδιαφέροντα και πνευματώδη τρόπο, η γραφή του Σμιθ έχει αξιοσημείωτη χάρη και οι σκέψεις του εκδιπλώνονται με ομαλό ειρμό. Κατά την ανάλυση των θεμάτων, ο συγγραφέας αποφεύγει την προσήλωση σε τεχνικούς όρους, προτιμώντας την προσβασιμότητα του νοήματος παρά την επιστημονικότητα της ανάπτυξής του – χωρίς όμως αυτό να δηλώνει έλλειψη σοβαρότητας στον τρόπο αντιμετώπισης του εκάστοτε θέματος ή σεβασμού προς τον αναγνώστη: Αν και θα ήταν αναμενόμενη μια επιπόλαιη ή μονόπλευρη προσέγγιση αρκετών θεμάτων, η μεγάλη πλειονότητά τους παρουσιάζεται από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες και αποφεύγεται συστηματικά η ενοχλητική συνήθεια της άτακτης και ασύνδετης παράθεσης ονομάτων ή αποφθεγμάτων κατά ριπάς (name-dropping, over-citing) χωρίς επαρκή σχόλια διασάφησης· εξίσου ευχάριστη είναι η απουσία διδακτικού, δογματικού ή πομπώδους ύφους. Χρήσιμο κρίνεται και το ότι στο τέλος κάθε βιβλίου προσφέρεται στους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για περαιτέρω ενασχόληση ένας σύντομος κατάλογος προτεινόμενης βιβλιογραφίας.

Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η ανάλυση των κεφαλαίων, αλλά ας αναφερθεί ενδεικτικά η δομή ενός κεφαλαίου, ως παράδειγμα του τρόπου πραγμάτευσης μιας θεματικής. Στο κεφάλαιο «Κράτηση διακοπών», ο Σμιθ ξεκινά από τη ρητορική που χρησιμοποιείται από ταξιδιωτικά γραφεία για την προώθηση των προορισμών και την επίδραση της ρητορικής αυτής στην ίδια την εμπειρία του ταξιδιού και των διακοπών μας· συνεχίζει με τη σύνδεση των διακοπών με το θρησκευτικό στοιχείο από την ημέρα ανάπαυσης του θεού έως την πρακτική του προσκυνήματος, αναφέρεται στην έννοια της «αύρας» κατά Μπένγιαμιν και του simulacrum κατά Μποντριγιάρ, όπως και σε ορισμένες βασικές σκέψεις του Ντεριντά στην Καρτ ποστάλ και στις περιηγήσεις της ανάμνησης του Προυστ στο γνωστό του έργο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, θίγει τις οικολογικές συνέπειες του φαινομένου του μαζικού τουρισμού, αλλά και το ενδεχόμενο αποικιοκρατικό υπόστρωμά του, και κλείνει με την υπόμνηση του Έμερσον: «παρότι ταξιδεύουμε σε ολόκληρο τον κόσμο για να ανακαλύψουμε το ωραίο, πρέπει να το κουβαλάμε μαζί μας, ειδάλλως δεν το βρίσκουμε» (ΠμΣ, σ. 176). Όπως έχει γίνει φανερό, η προσέγγιση του συγγραφέα δεν είναι συστηματική αλλά πολυπρισματική: Με αφορμή τη θεματική κάθε κεφαλαίου παρουσιάζονται πολλές διαφορετικές κατευθύνσεις ερωτημάτων (και απόπειρες απαντήσεων σε αυτά) που ανήκουν σε διαφορετικούς τομείς της φιλοσοφίας. Αν και είναι σπάνια η προσπάθεια πιο λεπτομερούς συσχέτισης των επιμέρους θεμάτων που εγείρονται σε κάθε κεφάλαιο (προσπάθεια που θα οδηγούσε σε περισσότερη συστηματικότητα), ο Σμιθ μεριμνά αδιάλειπτα για την υποστήριξη κάθε θέσης με επιχειρήματα και την αποφυγή μιας απλής παράταξης απόψεων και σκέψεων.

Είναι πρόδηλο πως η αντιμετώπιση των δύο βιβλίων με όρους μιας αυστηρά επιστημονικής κριτικής (όπως αυτής που αρμόζει, λόγου χάριν, σε μια φιλοσοφική μονογραφία) θα αστοχούσε. Οι παραπομπές του Σμιθ δεν γίνονται με λεπτομερή τρόπο σε συγκεκριμένες σελίδες και σε συγκεκριμένη έκδοση των βιβλίων που τον απασχολούν. Πολλές ιδέες, θεωρίες ή σκέψεις παρουσιάζονται σε απλουστευμένη μορφή και η ανάπτυξή τους είναι σαφώς περιορισμένη. Δεν εκφράζονται όλες οι σημαντικές ιδέες ενός συγγραφέα, αλλά γίνεται επιλογή όσων ταιριάζουν με το θέμα του εκάστοτε κεφαλαίου. Όλα αυτά, ωστόσο, δεν αντιβαίνουν στους στόχους του συγγραφέα, ο οποίος έχει δηλώσει εξαρχής πως επιθυμεί να προσφέρει στους αναγνώστες ένα ταξίδι της σκέψης για τη διέγερση της περιέργειας και του θαυμασμού και την αναζωογώνηση του ερωτάν και της διανοητικής εμβάθυνσης επί θεμάτων από τον πεπληρωμένο κόσμο της καθημερινής τους ζωής. Ως προς αυτό, οι επιλογές των ιδεών, οι αναλύσεις τους και οι σχετικές παραπομπές είναι, ως επί το πλείστον, επαρκέστατες κι επιτυχείς [2] και ο προαναφερθείς πολυπρισματικός χαρακτήρας της προσέγγισης των θεμάτων κρίνεται ιδιαίτερα πρόσφορος. Μοναδικό σφάλμα του Σμιθ που εντοπίστηκε ήταν η απόδοση της εισαγωγής της «επιστημολογικής τομής» στον Φουκό και όχι στον Μπασλάρ (ΠμΣ, σ. 90).

Τα βιβλία του Σμιθ αποτελούν μια ιδιαίτερη περίπτωση εισαγωγής στη φιλοσοφία και απευθύνονται σε ένα γενικότερα μορφωμένο αναγνωστικό κοινό που θα επιθυμούσε μια στοχαστική αναζωογόνηση της καθημερινότητάς του. Ευχής έργον θα ήταν να φτάσουν στα χέρια νεαρών αναγνωστών [3], όχι χάριν “προσηλυτισμού” στη φιλοσοφία, αλλά χάριν ανασκευής της στερεότυπης εικόνας του φιλοσοφείν που αναφέρθηκε στην αρχή του κειμένου. Αν και υπάρχουν πολλές διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα «τι είναι φιλοσοφία;», από την πλατωνική ομοίωση προς τον θεό έως την κατά Βίτγκενστάιν πάλη ενάντια στην αποπλάνηση της νόησης μέσω της γλώσσας, θα ήταν δύσκολο να διαφωνήσει κανείς πως σε κάθε περίπτωση είναι απαραίτητη μια ενεργοποίηση της σκέψης και ο αναστοχασμός πάνω σε πράγματα που συχνά προσπερνάμε ως δεδομένα.

Η μετάφραση του πρώτου βιβλίου είναι σε γενικές γραμμές ικανοποιητική, ωστόσο θα μπορούσε να είχε επωφεληθεί από έναν επιμελητή προσεκτικότερο και περισσότερο εξοικειωμένο με τους ευάριθμους τεχνικούς όρους που συναντούμε στο βιβλίο. Αν και δεν θα αναζητούσε κανείς μεταφραστική σαφήνεια ακαδημαϊκού επιπέδου, εντοπίζονται ορισμένες απροσεξίες και αστοχίες [4], όμως και ορισμένα εξόφθαλμα σφάλματα [5].


Σημειώσεις:
[1] Μια σύντομη ενδεικτική σταχυολόγηση: ο Χομπς κάνει την εμφάνισή του σε μια συζήτηση της ζωώδους πλευράς της ανθρώπινης φύσης, όπως αυτή συναντάται στα μέσα μαζικής συγκοινωνίας· ο Μαρξ και ο Βέμπερ καλούνται να προσφέρουν τις σκέψεις τους για τον μισθό και την αξία της εργασίας, όπως και για την κοινωνική ιεραρχία και το φαινόμενο της γραφειοκρατίας· ο Φρόυντ και ο Λακάν βοηθούν στην ανάλυση των ψυχολογικών πλευρών, προφανών και λιγότερο προφανών, μιας εξόδου για ψώνια· ο Σέλλυ εκφράζει τις απόψεις του για το φαγητό, τη χορτοφαγία και τον σεβασμό απέναντι στην ιερότητα κάθε μορφής ζωής· ο Νονός του Κόπολα αποκαλύπτει τις λιγότερο φανερές λειτουργίες ενός πάρτυ, οι οποίες κρύβονται κάτω από την επιφάνεια της διασκέδασης· ο ζωγράφος Σπένσερ καταδεικνύει με σαφή τρόπο την άμεση σχέση που έχει το “θαύμα” της (κυριολεκτικής) αφύπνισης, η επίτευξη μιας (μεταφορικής) αφύπνισης εντός του εγκόσμιου βίου και η χριστιανική διδασκαλία περί της ανάστασης των νεκρών.
[2] Δεν είναι, ωστόσο, αβάσιμη η ένσταση πως ορισμένες φορές παρουσιάζονται μόνο ελάσσονες σκέψεις από συγγραφείς μεγάλου διαμετρήματος: ας αναφέρω μόνον τον Πλάτωνα, από το εκτενέστατο έργο του οποίου αναφέρεται μόνο η αριστοφανική προσέγγιση του έρωτα στο Συμπόσιο και οι προσεγγίσεις των Ερμογένη και Κρατύλου περί της ὀνομάτων ὀρθότητος στον Κρατύλο.
[3] Όχι μόνο φοιτητών/-τριών, αλλά ακόμη και μαθητών/-τριών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στην περίπτωση αυτή, ωστόσο, κρίνεται καταλληλότερο το πρώτο βιβλίο, διότι είναι περισσότερο οικείο στις δικές τους εμπειρίες.
[4] Εσφαλμένη απόδοση ονομάτων όπως, λόγου χάριν, Μαξ Ουέμπερ, Μάρσαλ Μακλάχαν και Γουόλτερ Μπέντζαμιν αντί Μαξ Βέμπερ, Μάρσαλ Μακλούαν και Βάλτερ Μπένγιαμιν· φιλοσοφικά πιο ουσιώδες ολίσθημα εντοπίζεται στην αδυναμία της μετάφρασης να διακρίνει το χαϊντεγκεριανό «είναι» από την «ύπαρξη».
[5] Χρησιμοποιείται το «επιστημικό σύνορο» (ΠμΣ, σ. 90) ως μετάφραση του epistemic break, ενώ το ορθό θα ήταν «επιστημολογική τομή»· το ζεύγος alter who you are [...] change that you are αποδίδεται ως «να αλλάξει το ποιοι είμαστε [...] το τι είμαστε» [σ. 186], ενώ ορθώς θα ήταν «να αλλάξει το ποιοι είμαστε [...] το ότι είμαστε»· ο όρος bathos δεν χρησιμοποιείται ως συνώνυμος του depth (και συνεπώς μόνο εσφαλμένα μπορεί να αποδοθεί ως «βάθος» [σ. 199]), αλλά αποτελεί τεχνικό όρο από τη ρητορική, ο οποίος σημαίνει τη μετάβαση από ένα θέμα υψηλό ή σοβαρό σε κάτι κοινότοπο ή φαιδρό, μετάβαση που έχει τον χαρακτήρα άτοπης ή γελοίας αποκλιμάκωσης. – Θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στους ανώνυμους κριτές των Κριτικών για τα γόνιμα σχόλιά τους.



Δημοσιεύθηκε: 10.4.2012

Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία:
Κτενίδης, Φ.: (Βιβλιοκρισία των:) Ρόμπερτ Ρόουλαντ Σμιθ: Πρωινό με τον Σωκράτη. Η φιλοσοφία της καθημερινής ζωής (Αθήνα: Ψυχογιός 2010)· Robert Rowland Smith: Driving with Plato. The meaning of life's milestones (London: Profile Books 2011). Κριτικά 2012-07, <http://www.philosophica.gr/critica/2012-07.html>.



ISSN 1791-776X